Documentaire

Synopsis
Donker Oss is een documentaire film over de criminele geschiedenis van de stad Oss.

In het verleden is de stad Oss meermalen door een golf van misdaad getroffen. In 1893 kreeg Oss een slechte naam door een serie aanslagen op fabrieks-opzichters en door de moord op wachtmeester Hoekman. Landelijke kranten volgden de rechtzaak rond de moord, waarvoor uiteindelijk vier Ossenaren werden berecht.

In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw kreeg Oss opnieuw te maken met buitensporige criminaliteit. Ditmaal stuurden zelfs buitenlandse kranten verslaggevers naar Oss om te berichten over de branden, inbraken en moorden van de ‘grootste misdadigersbende die de wereld ooit kende’ (Paris Soir).

Het Osse ‘milieu’ trok ook de aandacht van criminologen. In de jaren dertig begon W.H. Nagel aan zijn uitgebreide onderzoek dat na meer dan tien jaar resulteerde in het proefschrift ‘De criminaliteit van Oss’ (1949). Voor zijn vernieuwende ‘criminologisch-sociologische studie’ onderzocht Nagel, in tegenstelling tot de criminologen die vooral ‘in de mens’ naar oorzaken zochten, ook de sociale verhoudingen. In zijn notities beschrijft Nagel zijn uitgangspunt: “De criminologie tot dusver ging uit van de vraag: Hoe komt die man tot die misdaad? De vraag luidt bij ons: Welke rem, die de mensen pleegt te weerhouden van misdaad, is hier weggevallen?” Deze vraag is ook de kapstok voor de documentaire geworden.
Over de oorzaken van de criminaliteit schrijft Nagel verder: “De snelle veranderingen in Oss als gevolg van de opkomst van de industrie transformeren een grote groep arme landbouwers tot fabrieksarbeiders. Deze eerste generatie arbeiders uit haar protest op een traditionele wijze: maandaghouden, roken en drinken op het werk of dronken aan de fabriekspoort komen. Verder is er sprake van persoonlijke, tegen de directe bazen gerichte agressie. [...]
Als de relatie van de crimineel tot het gezag er één is, waarin eerstgenoemde tegen het laatste wrokt, kan de acute moeilijkheid van de een de ander prikkelen, aan verzet tegen de politie of een andere vorm van verzet deel te nemen.”
Voor de documentaire kregen de makers beschikking over Nagel’s persoonlijke archief rond Oss.

Waardoor is de Osse criminaliteit ontstaan? De vraag wordt in de documentaire vanuit veel verschillende perspectieven benaderd: van commentaren uit de sensatie-pers tot de criminologie, tot de herinneringen van (kinderen van) betrokkenen. Ingegeven door een persoonlijke fascinatie heeft regisseur Luuk Bouwman – zelf geboren in Oss – uitvoerig research gedaan naar het Osse verleden. Het onderzoek leidde onder andere tot in North Dakota, waar de nazaten van de in Oss beruchte ‘Baron’ wonen (verdacht van grafschennis op het graf van de vermoorde Hoekman).

De titel van de documentaire is ontleend aan het boekje ‘Donker Oss’ – een sensatie uitgave van J. de Speurder uit de jaren dertig – dat veelvuldig clandestien is herdrukt in Oss.

De documentaire is t/m 8 januari 2012 exclusief te zien in Museum Jan Cunen te Oss.

Donker Oss is een ‘work in progress’. In 2012 zal de documentaire ook op DVD verschijnen. Als u op de hoogte wil worden gehouden over deze uitgave kunt u vast een e-mail sturen naar: info@tropism.nl